Neurologiczne nietrzymanie moczu to mimowolne wycieki spowodowane uszkodzeniem mózgu, rdzenia kręgowego lub nerwów, które sterują pęcherzem i zwieraczem cewki. W zależności od miejsca uszkodzenia daje nagłe, niepowstrzymane parcie, stałe kapanie z przepełnionego pęcherza albo oba te problemy naraz. Leczenie dobiera się do mechanizmu, a nie tylko do samych wycieków, bo u części chorych chodzi także o ochronę nerek.
Jak układ nerwowy steruje pęcherzem
Oddawanie moczu angażuje kilka pięter układu nerwowego. Kora mózgowa decyduje, kiedy i gdzie można oddać mocz. Ośrodek w pniu mózgu koordynuje dwa przeciwstawne ruchy: skurcz mięśnia wypieracza i jednoczesne rozluźnienie zwieracza. Rdzeń kręgowy i nerwy miedniczne przenoszą polecenia do pęcherza i odbierają informację o jego wypełnieniu. Uszkodzenie na każdym poziomie daje inny obraz, dlatego lekarze mówią szerzej o neurogennej dysfunkcji dolnych dróg moczowych, potocznie o pęcherzu neurogennym.
Urazy rdzenia i choroby neurologiczne należą do uznanych przyczyn nietrzymania moczu. Najczęściej problem dotyczy osób po udarze lub z otępieniem, z chorobą Parkinsona, stwardnieniem rozsianym (SM), urazem rdzenia, rozszczepem kręgosłupa i innymi wadami wrodzonymi rdzenia, uciskiem na korzenie nerwowe w odcinku lędźwiowo-krzyżowym (w tym zespołem ogona końskiego), neuropatią cukrzycową oraz uszkodzeniem nerwów po rozległych operacjach w miednicy.
Nietrzymanie moczu w ogóle jest bardzo częste: w Polsce zmaga się z nim ponad 2 mln osób, a wysiłkowe nietrzymanie zgłasza około 15% mężczyzn, naglące 7%. Te liczby obejmują jednak wszystkie przyczyny, nie tylko neurologiczne.
Mózg, rdzeń czy nerwy: trzy różne pęcherze
Uszkodzenie mózgu
Po udarze, w chorobie Parkinsona czy w otępieniu mózg przestaje hamować odruch oddawania moczu. Pęcherz kurczy się sam przy niewielkim wypełnieniu, pojawia się silne parcie i mężczyzna często nie zdąży do toalety. Za te wycieki odpowiada nadczynność mięśnia wypieracza. Współpraca wypieracza ze zwieraczem zwykle jest zachowana, więc pęcherz opróżnia się do końca. Największym ryzykiem są tu upadki w pośpiechu do toalety i gorsza jakość życia.
Uszkodzenie rdzenia kręgowego
Przy urazie rdzenia lub w SM wypieracz też bywa nadreaktywny, ale może dojść do dyssynergii wypieraczowo-zwieraczowej: pęcherz się kurczy, a zwieracz, zamiast się otworzyć, zaciska się. Mocz nie odpływa swobodnie, opróżnianie jest utrudnione, a w pęcherzu narasta ciśnienie.
Uszkodzenie nerwów krzyżowych i obwodowych
Gdy ucierpią nerwy w dolnym odcinku kręgosłupa albo nerwy obwodowe, na przykład w cukrzycy, pęcherz traci czucie wypełnienia i siłę skurczu. Strumień słabnie, mocz zalega, a z niecałkowicie opróżnionego pęcherza przecieka – to nietrzymanie z przepełnienia. Mężczyzna może w ogóle nie czuć parcia, a jedynie zauważać stałe kapanie lub mokrą bieliznę. Tu zagrożeniem są zatrzymanie moczu i nawracające zakażenia.
U jednej osoby mechanizmy mogą się nakładać, a u starszych mężczyzn dochodzi jeszcze prostata, która powiększona uciska cewkę i utrudnia opróżnianie pęcherza.
Dlaczego lekarz pyta o nerki
Przy dyssynergii i przy zaleganiu moczu ciśnienie w pęcherzu bywa wysokie, a mocz może cofać się do moczowodów i nerek. Zalegający mocz dodatkowo sprzyja zakażeniom. Dlatego te postacie wymagają regularnej kontroli urologicznej, łącznie z USG i badaniami czynności nerek, nawet gdy wycieki są niewielkie. Celem leczenia jest zarówno suchość, jak i bezpieczeństwo nerek.
Badania, które pokazują mechanizm
- Dzienniczek mikcji: godziny i objętości oddawanego moczu, epizody parcia i wycieków, wypite płyny.
- Badanie ogólne moczu, a przy objawach zakażenia posiew.
- USG z pomiarem moczu zalegającego po mikcji, które odróżnia pęcherz nadreaktywny od przepełnionego.
- Ocena nerek: badania krwi i USG nerek.
- Badanie urodynamiczne, mierzące ciśnienie w pęcherzu podczas wypełniania i oddawania moczu; wykrywa dyssynergię i to ono, a nie same objawy, decyduje o wyborze leków, wstrzyknięć czy cewnikowania.
Pierwszym krokiem jest zwykle lekarz rodzinny, który kieruje do urologa lub geriatry. Przy chorobie neurologicznej opiekę często dzielą urolog i neurolog, a w większych ośrodkach działają poradnie neurourologiczne.
Leczenie dobrane do mechanizmu
Przy nadreaktywnym pęcherzu stosuje się trening pęcherza, zmiany w diecie i leki: w pierwszej linii antycholinergiczne, w drugiej agonistów receptorów beta-3-adrenergicznych. U części chorych neurologicznych urolodzy sięgają też po wstrzyknięcia toksyny botulinowej do ściany pęcherza albo neuromodulację.
Przy zaleganiu moczu i dyssynergii podstawą bywa cewnikowanie przerywane, wykonywane samodzielnie kilka razy dziennie według planu ustalonego z lekarzem lub pielęgniarką. Pozwala opróżnić pęcherz do końca i obniżyć w nim ciśnienie.
Ćwiczenia mięśni dna miednicy mają sens głównie wtedy, gdy unerwienie tych mięśni jest przynajmniej częściowo zachowane, na przykład w łagodniejszych postaciach SM czy po udarze. Na efekty trzeba czekać kilka miesięcy. Pełny przegląd metod znajdziesz w tekście o rodzajach nietrzymania moczu u mężczyzn i możliwościach pomocy.
Na co dzień: picie, wypróżnienia, leki, skóra
Ograniczanie picia „żeby mniej ciekło” to błąd: zagęszczony mocz drażni pęcherz i sprzyja zakażeniom. Lepiej ograniczyć kofeinę, alkohol, napoje gazowane i ostre potrawy. Zaparcia, typowe przy uszkodzeniach rdzenia i w chorobie Parkinsona, uciskają pęcherz i nasilają objawy, więc regularne wypróżnienia to część leczenia. Ryzyko nietrzymania zwiększają też niektóre leki, na przykład benzodiazepiny, często stosowane przy chorobach neurologicznych.
Stała wilgoć sprzyja odparzeniom i odleżynom, zwłaszcza u osób unieruchomionych. Przy kapaniu wystarczają mniejsze wkładki, przy większych wyciekach potrzebne są bardziej chłonne produkty.
Ponieważ te same nerwy unerwiają pęcherz, odbytnicę i prącie, zaburzeniom mikcji często towarzyszą kłopoty z wypróżnianiem i wzwodem. Piszemy o tym w tekstach o tym, jak erekcja wpływa na oddawanie moczu, i o jednoczesnym oddawaniu moczu i kału.
Zakażenie może wyglądać nietypowo
Typowe objawy zakażenia układu moczowego to ból lub pieczenie przy oddawaniu moczu, częstsze nocne oddawanie moczu, ból podbrzusza lub pleców tuż pod żebrami, a także mętny lub cuchnący mocz. Przy uszkodzeniu rdzenia czucie bywa jednak zniesione i infekcja zdradza się tylko nasileniem wycieków, większą spastycznością, gorączką lub ogólnym złym samopoczuciem. Niepokojąca jest też bardzo niska temperatura ciała, poniżej 36 °C.
Kiedy jechać na SOR
- nagła niemożność oddania moczu, bolesny, rozpierający pęcherz;
- nowe drętwienie krocza i pośladków, osłabienie nóg lub utrata kontroli nad stolcem, zwłaszcza przy bólu pleców;
- gorączka, dreszcze, ból w okolicy lędźwiowej u osoby, która się cewnikuje;
- krew w moczu albo kłopot z założeniem cewnika;
- po urazie rdzenia na wysokim poziomie: nagły, silny ból głowy, pocenie się i zaczerwienienie twarzy, które mogą oznaczać groźny skok ciśnienia wywołany przepełnionym pęcherzem.
Najczęściej zadawane pytania
Czy neurologiczne nietrzymanie moczu można wyleczyć?
Zależy od choroby podstawowej. Po udarze objawy mogą słabnąć w miarę rehabilitacji, w SM zmieniają się w czasie, a po urazie rdzenia obraz zwykle się stabilizuje i wymaga stałej kontroli. Przy trwałym uszkodzeniu celem jest suchość i ochrona nerek, a nie powrót pełnej, naturalnej kontroli. Odpowiedź na leki i zabiegi jest indywidualna.
Czy wycieki mogą być pierwszym objawem choroby neurologicznej?
Tak, choć rzadziej niż w przypadku innych przyczyn. Nowe kłopoty z oddawaniem moczu połączone z drętwieniem, osłabieniem kończyn, zaburzeniami równowagi lub widzenia wymagają oceny neurologa i nie powinny być tłumaczone wyłącznie prostatą.
Częste wstawanie w nocy to zawsze wina pęcherza?
Nie zawsze. U dorosłych jedno wstanie w nocy jest normalne, a po 80. roku życia za normę uznaje się trzy. Jeśli w nocy powstaje ponad jedna trzecia dobowej ilości moczu, mówi się o poliurii nocnej i zaleca ograniczenie płynów wieczorem.
Czy samodzielne cewnikowanie jest bezpieczne?
Przy dobrej technice i higienie to standardowa metoda opróżniania pęcherza w wielu chorobach neurologicznych. Technikę i częstotliwość ustala się z lekarzem lub pielęgniarką urologiczną. Zakażenia mogą się zdarzać, więc gorączka, ból lub krew w moczu to sygnał do kontaktu z lekarzem.
Plan leczenia pęcherza neurogennego zawsze ustala lekarz po badaniach, najlepiej we współpracy urologa i neurologa.
Źródła
- pacjent.gov.pl (Ministerstwo Zdrowia / NFZ), "Nie tylko kobiecy problem" (poradnik o rodzajach, przyczynach, diagnostyce i leczeniu nietrzymania moczu): pacjent.gov.pl/jak-zyc-z-choroba/nie-tylko-kobiecy-problem
- pacjent.gov.pl (Ministerstwo Zdrowia / NFZ), "Co warto wiedzieć o nietrzymaniu moczu" (czynniki ryzyka, w tym neurologiczne, i ścieżka do specjalisty): pacjent.gov.pl/aktualnosc/co-warto-wiedziec-o-nietrzymaniu-moczu
- Cambridge University Hospitals NHS, "Male incontinence guidelines" (częstość nietrzymania moczu u mężczyzn): cuh.nhs.uk/patient-information/male-incontinence-guidelines
- NHS, "10 ways to stop leaks – – – Urinary incontinence" (samopomoc i ćwiczenia dna miednicy): nhs.uk/conditions/urinary-incontinence/10-ways-to-stop-leaks
- Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust, "Nocturia – getting up at night to pee – Overview" (przyczyny nokturii, w tym wpływ prostaty): guysandstthomas.nhs.uk/health-information/nocturia-getting-night-pee
