Seminogram, czyli badanie nasienia: jak wygląda i co oznaczają wyniki

Seminogram to podstawowe badanie laboratoryjne nasienia: ocenia jego objętość, wygląd i odczyn oraz liczbę, ruchliwość i budowę plemników. Od niego zaczyna się ocena męskiej płodności, często jeszcze przed zaplanowaniem leczenia niepłodności pary. Wynik pokazuje stan nasienia w dniu badania, a nie na całe życie, dlatego nieprawidłowy seminogram zwykle się powtarza i omawia z lekarzem.

Co laboratorium sprawdza w próbce nasienia

Seminogram nazywany bywa też spermiogramem, badaniem ogólnym nasienia albo po prostu badaniem spermy. Analizuje się w nim ejakulat oddany przez masturbację, a wyniki porównuje z wartościami referencyjnymi. Badanie jest nieinwazyjne i nie wymaga znieczulenia. Daje ogólny obraz jakości nasienia, choć samo nie wyjaśnia przyczyny odchyleń.

Nasienie to plemniki wytwarzane w jądrach oraz płyn pochodzący głównie z pęcherzyków nasiennych i prostaty. Wynik mówi więc coś zarówno o pracy jąder, jak i o drogach wyprowadzających nasienie; więcej o tym w tekście o tym, jak powstaje sperma, plemniki i płyn nasienny.

Parametr Co opisuje Na co może wskazywać odchylenie
Objętość ejakulatu Ilość oddanego nasienia Niepełne pobranie, zbyt krótka wstrzemięźliwość, problem z wytryskiem lub drogami wyprowadzającymi
Wygląd, lepkość, upłynnienie Konsystencję i zachowanie nasienia po oddaniu Zaburzenia pracy gruczołów dodatkowych, stan zapalny
Odczyn (pH) Kwasowość płynu nasiennego Zaburzenia wydzielania pęcherzyków nasiennych lub prostaty
Koncentracja i całkowita liczba plemników Ile plemników jest w mililitrze i w całym ejakulacie Zaburzenia wytwarzania plemników lub ich transportu
Ruchliwość Jaka część plemników porusza się postępowo, niepostępowo lub wcale Osłabiona zdolność dotarcia do komórki jajowej
Morfologia Odsetek plemników o prawidłowej budowie Zaburzenia dojrzewania plemników
Żywotność Ile plemników jest żywych Odróżnia plemniki martwe od żywych, ale nieruchomych
Leukocyty i inne komórki Obecność krwinek białych i komórek niedojrzałych Możliwy stan zapalny lub zakażenie

W wielu pracowniach część pomiarów wykonuje seminogram komputerowy (analiza CASA): kamera i oprogramowanie śledzą ruch plemników, liczą je i mierzą prędkość oraz tor ruchu w powtarzalny sposób. Morfologię nadal najlepiej ocenia diagnosta pod mikroskopem, dlatego laboratoria często łączą obie metody i zaznaczają na wyniku, którą zastosowały.

Jak się przygotować, żeby wynik coś znaczył

Placówka podaje zalecany okres wstrzemięźliwości, zwykle kilka dni. Zbyt krótka przerwa obniża objętość i liczbę plemników, zbyt długa pogarsza ich ruchliwość. Na wynik wpływają też:

  • niedawna gorączka lub infekcja, nawet niezwiązana z układem moczowo-płciowym,
  • przyjmowane leki, w tym preparaty hormonalne i sterydy anaboliczne,
  • duże ilości alkoholu, nikotyna i inne używki,
  • przegrzewanie krocza w saunie czy gorącej kąpieli.

Po chorobie z gorączką część laboratoriów zaleca przesunięcie terminu. Plemniki dojrzewają przez kilka tygodni, więc taka infekcja potrafi odbić się na wyniku długo po wyzdrowieniu.

Oddanie próbki: o czym łatwo zapomnieć

Nasienie oddaje się przez masturbację do jałowego pojemnika na nasienie, wydanego przez laboratorium albo kupionego jako pojemnik do badań, zwykle w osobnym pomieszczeniu w placówce. Liczy się cały ejakulat. Pierwsza porcja zawiera najwięcej plemników, więc jej utrata wyraźnie zaniża wynik; jeśli coś nie trafiło do pojemnika, trzeba powiedzieć o tym personelowi, który może zaproponować powtórzenie badania. Do pobrania nie używa się śliny, typowych lubrykantów ani zwykłych prezerwatyw, bo mogą uszkadzać plemniki.

Nasienie zmienia właściwości z upływem czasu, dlatego próbka szybko trafia do analizy. Część placówek pozwala oddać ją w domu, pod warunkiem szybkiego dostarczenia w temperaturze zbliżonej do temperatury ciała. Co robić, gdy wytrysk na żądanie sprawia trudność, wyjaśniamy w tekście o tym, jak badanie nasienia wiąże się z przebiegiem wytrysku.

Gdzie zrobić badanie i ile czeka się na wynik

Seminogram wykonują laboratoria diagnostyczne i kliniki leczenia niepłodności w wielu miastach, od dużych sieci takich jak Medicover po mniejsze ośrodki, np. w Nowym Sączu. Przy wyborze dobrze zapytać o metodę oceny, możliwość oddania próbki na miejscu i sposób finansowania. Podstawowa ocena bywa gotowa szybko, a badania dodatkowe, takie jak posiew nasienia czy testy na przeciwciała przeciwplemnikowe, wydłużają czas oczekiwania.

Normozoospermia, oligozoospermia i inne nazwy z wyniku

Opis wyniku zwykle zawiera jedno z poniższych określeń:

  • normospermia (normozoospermia): parametry w granicach wartości referencyjnych,
  • oligozoospermia: zmniejszona liczba plemników,
  • astenozoospermia: osłabiona ruchliwość,
  • teratozoospermia: mniejszy odsetek plemników o prawidłowej budowie,
  • kryptozoospermia: pojedyncze plemniki, widoczne dopiero po odwirowaniu próbki,
  • azoospermia: brak plemników w ejakulacie,
  • leukocytospermia: podwyższona liczba krwinek białych.

Nazwy łączy się ze sobą: oligoastenoteratozoospermia oznacza jednoczesne odchylenie liczby, ruchliwości i budowy plemników. Słaba ruchliwość należy do najczęstszych powodów niepokoju, a jej możliwe przyczyny opisujemy w tekście o tym, co oznaczają mało ruchliwe plemniki.

Wartości referencyjne nie dzielą mężczyzn na płodnych i niepłodnych. Ojcami zostają także panowie z wynikami poniżej norm, a prawidłowy seminogram nie wyklucza problemów, których podstawowe badanie nie ocenia, np. uszkodzeń materiału genetycznego plemników. Płodność pary zależy zresztą od obojga partnerów. Normy różnią się też zależnie od przyjętych wytycznych i metody, więc porównywanie własnych liczb z tabelkami z internetu łatwo prowadzi do fałszywych wniosków.

Wynik jest nieprawidłowy. Co dalej?

Pojedynczy zły wynik nie przesądza o niepłodności. Może odzwierciedlać przebytą infekcję albo gorączkę z ostatnich tygodni, a zbyt mała objętość bywa zwykłym błędem pobrania. Dlatego lekarz (urolog, androlog lub specjalista leczenia niepłodności) najczęściej zaczyna od powtórzenia badania po pewnym czasie. W zależności od rodzaju odchylenia może też zlecić:

  • badania hormonalne; laboratoria, np. ALAB, mają pakiety hormonów dla mężczyzn diagnozowanych z powodu niepłodności,
  • USG moszny i jąder, m.in. w poszukiwaniu żylaków powrózka nasiennego,
  • posiew nasienia przy podejrzeniu zakażenia,
  • badania genetyczne przy bardzo małej liczbie plemników lub ich braku.

Gdy para myśli o inseminacji, klinika wykonuje często test swim-up. Najbardziej ruchliwe plemniki same przemieszczają się wtedy do pożywki, co pozwala oddzielić je od płynu nasiennego i słabszych komórek oraz ocenić, ile ruchliwych plemników da się uzyskać z próbki. Na tej podstawie zespół kliniki decyduje, czy nasienie nadaje się do inseminacji domacicznej, czy lepsza będzie inna metoda wspomaganego rozrodu. Nawet utrzymujące się odchylenia nie zamykają drogi do rodzicielstwa.

Objawy, z którymi nie trzeba czekać na seminogram

Wizyta u lekarza jest wskazana, gdy para dłużej bezskutecznie stara się o dziecko albo badanie wykazało odchylenia. Nie należy jej odkładać przy:

  • guzku, powiększeniu lub uczuciu ciężaru jądra; rak jądra to najczęstszy nowotwór złośliwy u młodych mężczyzn i dobrze odpowiada na wczesne leczenie,
  • bólu lub dyskomforcie w kroczu, podbrzuszu albo przy wytrysku, który może wiązać się z zapaleniem prostaty,
  • krwi w nasieniu, bolesnym wytrysku lub wyraźnej zmianie wyglądu nasienia,
  • braku wytrysku, bardzo małej objętości ejakulatu albo wycieku nasienia poza aktywnością seksualną; ten ostatni objaw omawiamy w tekście o tym, czym jest nasieniotok i jak wygląda jego diagnostyka,
  • przebytej śwince z zapaleniem jąder, operacjach w obrębie moszny lub pachwiny i leczeniu onkologicznym w przeszłości.

Większość przypadków przewlekłego zapalenia prostaty to postać niebakteryjna, nazywana zespołem przewlekłego bólu w miednicy. Seminogram bywa tu badaniem pomocniczym, ale rozpoznanie opiera się głównie na objawach i badaniu przez urologa.

Częste pytania o badanie nasienia

Czy badanie nasienia boli?

Nie. Nie ma żadnego zabiegu, a dyskomfort bywa głównie psychiczny. Wiele laboratoriów ma do pobrania osobne, dyskretne pomieszczenia.

Czy potrzebne jest skierowanie?

To zależy od placówki i sposobu finansowania. Wiele laboratoriów i klinik wykonuje seminogram odpłatnie na życzenie pacjenta, a zasady dla badań zleconych przez lekarza ustala konkretny ośrodek. Najprościej zapytać przy rejestracji.

Czy domowy test na jakość nasienia wystarczy?

Nie zastąpi badania laboratoryjnego. Testy domowe oceniają zwykle jeden lub dwa parametry, np. przybliżoną liczbę plemników, i nie mówią nic pewnego o pełnej ruchliwości, morfologii, objętości czy leukocytach.

Czy można porównać wyniki z dwóch różnych laboratoriów?

Tylko ostrożnie. Pracownie różnią się metodami i zakresem analizy, np. dodają ocenę komputerową albo test żywotności, więc lepiej powtarzać badanie w tym samym miejscu i pokazać lekarzowi oba wyniki.

Seminogram to dopiero początek diagnostyki: o tym, co oznacza konkretny wynik, rozstrzyga lekarz po rozmowie i badaniu obojga partnerów.