Sperma powstaje z dwóch części wytwarzanych w różnych miejscach: plemniki tworzą się w jądrach i dojrzewają w najądrzu, a płyn nasienny produkują głównie pęcherzyki nasienne i prostata, z niewielkim udziałem gruczołów opuszkowo-cewkowych. Oba składniki spotykają się dopiero w chwili wytrysku. Droga od komórki wyjściowej do gotowego plemnika trwa około dwóch–trzech miesięcy.
Plemniki to tylko mała część nasienia
Ejakulat to mieszanina komórek i płynu, w której plemniki zajmują niewielką część objętości. Resztę stanowią wydzieliny gruczołów dodatkowych, które odżywiają plemniki, chronią je i pomagają im się przemieszczać. Jak wygląda prawidłowe nasienie i co oznaczają zmiany jego koloru czy konsystencji, opisuje artykuł o ejakulacie i jego składzie.
Wzwód, wytrysk i produkcja nasienia są ze sobą powiązane, ale działają na innych zasadach. Erekcja zależy głównie od naczyń i nerwów prącia, wytwarzanie plemników od pracy jąder i hormonów. Kłopoty ze wzwodem nie oznaczają więc automatycznie gorszego nasienia i odwrotnie, choć niektóre przyczyny, na przykład hormonalne, mogą dotyczyć obu.
Fabryka w jądrach: jak rodzi się plemnik
Wnętrze jądra wypełniają kanaliki nasienne, cienkie i mocno zwinięte przewody. U dorosłego mężczyzny spermatogeneza toczy się w nich bez przerwy, w wielu miejscach naraz, więc nowe komórki powstają stale.
W ścianie kanalików siedzą komórki Sertolego. Otaczają rozwijające się plemniki, odżywiają je i tworzą barierę oddzielającą je od krwi. Między kanalikami leżą komórki Leydiga, które produkują testosteron, a jego wysokie stężenie wewnątrz jądra jest niezbędne, by plemniki rozwijały się prawidłowo.
Sam rozwój przebiega etapami:
- Spermatogonie to komórki wyjściowe przy ścianie kanalika. Dzielą się, odnawiając własną pulę i dając początek kolejnym komórkom.
- Spermatocyty przechodzą mejozę, czyli podział redukcyjny, po którym komórki mają połowę materiału genetycznego.
- Spermatydy to okrągłe komórki, które przebudowują się w plemniki: powstaje główka z materiałem genetycznym, akrosom z enzymami i witka.
- Plemniki trafiają do światła kanalika, ale na tym etapie jeszcze słabo się poruszają i nie potrafią zapłodnić komórki jajowej.
Jądra leżą w mosznie, poza jamą brzuszną, gdzie temperatura jest zwykle nieco niższa niż we wnętrzu ciała. To sprzyja spermatogenezie i dlatego długotrwałe przegrzewanie krocza, na przykład praca w wysokiej temperaturze czy wielogodzinne siedzenie, bywa wymieniane wśród czynników wpływających na produkcję plemników.
Najądrze i nasieniowód: dojrzewanie i podróż
Z jądra plemniki przechodzą do najądrza, długiego, zwiniętego przewodu przylegającego do tylnej powierzchni jądra. Wędrówka przez nie trwa od kilku dni do około dwóch tygodni. W tym czasie zmienia się błona komórkowa plemników, a one same zyskują zdolność do ruchu postępowego i zapłodnienia. Końcowy odcinek najądrza służy jako magazyn.
Dalej prowadzi nasieniowód, który biegnie przez kanał pachwinowy do miednicy. Przy wytrysku jego mięśnie kurczą się i przesuwają plemniki naprzód. Za pęcherzem moczowym nasieniowód łączy się z przewodem pęcherzyka nasiennego w przewód wytryskowy, uchodzący do cewki moczowej w obrębie prostaty.
Skąd bierze się płyn nasienny
Pęcherzyki nasienne dają największą część objętości ejakulatu. Ich wydzielina zawiera między innymi fruktozę, która jest paliwem dla plemników, oraz białka powodujące wstępne krzepnięcie nasienia tuż po wytrysku.
Prostata wytwarza płyn o lekko kwaśnym odczynie, bogaty w cynk, kwas cytrynowy i enzymy. Jednym z nich jest PSA, który po chwili upłynnia skrzepnięte nasienie i ułatwia plemnikom dalszą drogę.
Gruczoły opuszkowo-cewkowe wydzielają przejrzysty, śliski płyn jeszcze przed wytryskiem. Nawilża on cewkę i częściowo neutralizuje jej kwaśne środowisko.
W chwili wytrysku wydzieliny trafiają do cewki w określonej kolejności, a skurcze mięśni dna miednicy wyrzucają nasienie na zewnątrz. Jednocześnie zamyka się szyja pęcherza, dzięki czemu nasienie nie cofa się do pęcherza moczowego.
Kto steruje produkcją: hormony
Całym procesem zarządza oś podwzgórze–przysadka–jądra. Podwzgórze wydziela GnRH, który pobudza przysadkę do produkcji LH i FSH. LH skłania komórki Leydiga do wytwarzania testosteronu, a FSH działa na komórki Sertolego i wspiera rozwój plemników. Testosteron i inhibina hamują zwrotnie wydzielanie tych hormonów, utrzymując równowagę. Gdy oś działa nieprawidłowo, może dojść do hipogonadyzmu, czyli niedostatecznej pracy jąder.
Testosteron przyjmowany z zewnątrz wysyła do przysadki sygnał „hormonu jest dość”, więc może wyhamować produkcję plemników. Dlatego mężczyźni starający się o dziecko omawiają każde leczenie hormonalne z lekarzem.
Kiedy warto zbadać nasienie lub jądra
Pojedyncza zmiana wyglądu nasienia bez innych objawów to często zwykła zmienność. Do lekarza warto się wybrać, gdy pojawia się krew w nasieniu, guzek lub obrzęk moszny, gdy wytrysku brak albo nasienia jest bardzo mało, lub gdy spadkowi libido towarzyszą zmęczenie i kłopoty z erekcją. Jeśli mimo co najmniej roku regularnych starań nie ma ciąży, diagnostykę przechodzą oboje partnerzy, a u mężczyzny zaczyna się ją zwykle od badania nasienia. Nagły, silny ból jądra wymaga pilnej pomocy.
Pytania i odpowiedzi
Czy po wazektomii powstaje sperma?
Tak. Gruczoły nadal wytwarzają płyn nasienny, więc wytrysk wygląda podobnie, ale po przecięciu nasieniowodów plemniki nie trafiają do ejakulatu. Skuteczność zabiegu potwierdza się badaniem nasienia.
Czy po wyglądzie nasienia można ocenić płodność?
Nie. Liczbę, ruchliwość i budowę plemników ocenia dopiero badanie laboratoryjne.
Czy plemniki mogą się wyczerpać?
U zdrowego mężczyzny spermatogeneza trwa nieprzerwanie. Częste wytryski mogą przejściowo zmniejszać objętość i liczbę plemników w pojedynczej próbce, ale nie prowadzą do trwałego wyczerpania.
Po jakim czasie widać efekt zmiany stylu życia?
Skoro powstanie plemnika trwa około dwóch–trzech miesięcy, a czas ten różni się osobniczo, zmianę w badaniu nasienia ocenia się zwykle dopiero po takim okresie.
Każdy wynik badania nasienia odzwierciedla plemniki, które zaczęły się rozwijać na długo przed dniem badania, i tak też warto go czytać.
