Styl życia a płodność mężczyzny: czynniki ryzyka

Na płodność mężczyzny najmocniej, i to w udowodniony sposób, szkodzą sterydy anaboliczne i testosteron przyjmowane bez wskazań medycznych, palenie tytoniu, otyłość oraz niektóre narażenia w pracy. Alkohol pity z umiarem, dieta, stres, sen, przegrzewanie jąder czy elektronika mają słabsze lub niejednoznaczne dowody. Styl życia potrafi pogorszyć wyniki nasienia, ale rzadko jest jedyną przyczyną kłopotów z poczęciem – część z nich to choroby wrodzone lub nabyte, na które nawyki nie mają wpływu.

Dlaczego na efekty zmian trzeba czekać miesiącami

Płodność zależy od pracy jąder, sterowania hormonalnego przez przysadkę i podwzgórze, drożności dróg wyprowadzających nasienie oraz od sprawnego wzwodu i wytrysku. Nawyki mogą wpływać na każdy z tych etapów, choć w różnym stopniu.

Plemniki powstają bez przerwy, ale pełny cykl ich wytwarzania i dojrzewania trwa mniej więcej dwa-trzy miesiące. Dlatego skutki zmian – zarówno dobrych, jak i złych – widać w badaniu nasienia dopiero po tym czasie i na ten okres lekarze zwykle planują badanie kontrolne. Nie ma przy tym gwarancji, że poprawa w ogóle nastąpi.

Pojedynczy wynik też trzeba czytać ostrożnie: parametry tego samego mężczyzny różnią się między badaniami. Gorsze parametry nasienia to wynik laboratoryjny, który nie zawsze oznacza trudność z zajściem w ciążę. Niepłodność rozpoznaje się u pary, a nie na podstawie jednej kartki z laboratorium.

Cztery czynniki, które szkodzą najbardziej

Sterydy anaboliczne i testosteron bez wskazań

Tu mechanizm jest dobrze znany. Testosteron i jego pochodne podawane z zewnątrz hamują wydzielanie przysadkowych hormonów LH i FSH, które pobudzają jądra do produkcji plemników. Liczba plemników może wtedy znacznie spaść, aż do ich całkowitego braku w nasieniu. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) wymieniają sterydy anaboliczne jako ważną, możliwą do wykrycia przyczynę zaburzeń spermatogenezy. Po odstawieniu jądra często wracają do pracy, ale tempo i pełność tego powrotu są różne i trudne do przewidzenia. Kto przyjmuje lub przyjmował takie środki, powinien otwarcie powiedzieć o tym lekarzowi i z nim zaplanować dalsze kroki.

Papierosy

Palenie to jeden z lepiej opisanych czynników: wiąże się z mniejszą liczbą i ruchliwością plemników oraz większym uszkodzeniem ich DNA. Prawdopodobnym mechanizmem jest nasilenie stresu oksydacyjnego przez toksyczne składniki dymu. O e-papierosach i podgrzewaczach tytoniu wiadomo znacznie mniej – nie można uznać ich za obojętne, ale nie da się też dokładnie określić ich wpływu. Dym szkodzi także partnerce, również przy paleniu biernym.

Nadwaga i otyłość

Otyłość zaburza gospodarkę hormonalną: obniża stężenie testosteronu i podnosi stężenie estrogenów. Sprzyja też wyższej temperaturze w mosznie i może osłabiać erekcję. W badaniach obserwacyjnych wiązano ją z gorszymi parametrami nasienia. Na ile odchudzanie poprawi płodność u konkretnego mężczyzny, dokładnie nie wiadomo, bo badań interwencyjnych jest mało i są niejednorodne.

Chemikalia i promieniowanie w pracy

Pestycydy, metale ciężkie (np. ołów i kadm), rozpuszczalniki organiczne oraz promieniowanie jonizujące mają udokumentowany lub prawdopodobny szkodliwy wpływ na jądra. Chodzi przede wszystkim o narażenie zawodowe, przy którym kontakt jest silniejszy i dłuższy. Plastyfikatory czy bisfenole obecne w codziennych przedmiotach badano głównie w laboratorium i w obserwacjach, a ich znaczenie dla zdrowia pozostaje niejasne.

Alkohol, dieta, ruch i sen: dowody są słabsze

Regularne picie dużych ilości alkoholu zaburza hormony, uszkadza wątrobę i pogarsza jakość nasienia. Przy okazjonalnym piciu niewielkich ilości dane są niejednoznaczne, a progu „bezpiecznego” dla płodności nie da się wskazać. Marihuanę, opioidy i inne substancje psychoaktywne wiązano z zaburzeniami hormonalnymi i gorszym nasieniem, choć siła tych dowodów jest różna – badani często zaniżają swoje spożycie.

Dieta bogata w warzywa, owoce, ryby i produkty pełnoziarniste szła w obserwacjach w parze z lepszymi parametrami nasienia, ale to związek, a nie dowiedziony skutek. Umiarkowany ruch jest korzystny dla zdrowia; bardzo intensywny trening wytrzymałościowy w części badań wiązano z przejściowym pogorszeniem nasienia, przy słabych dowodach.

Przewlekły stres, praca zmianowa i niedobór snu bywają łączone z zaburzeniami hormonalnymi i gorszymi wynikami. Stres obniża też libido i częstość współżycia, co pośrednio utrudnia starania. Trudno jednak oddzielić jego wpływ od palenia, diety czy braku ruchu, bo te czynniki często chodzą razem.

Sauna, laptop, obcisła bielizna

Jądra leżą poza jamą brzuszną, bo produkcja plemników wymaga temperatury nieco niższej niż temperatura ciała. Długotrwałe przegrzewanie – częste gorące kąpiele i sauna, wielogodzinne siedzenie, praca w wysokiej temperaturze – może przejściowo pogorszyć parametry nasienia. Wpływ obcisłej bielizny czy laptopa na kolanach opisywano głównie w małych badaniach. Gorączka w czasie infekcji także na jakiś czas obniża jakość nasienia, dlatego lekarz pyta o niedawne choroby, zanim zinterpretuje wynik.

Kiedy umówić się na badania

Ocenę płodności pary zwykle zaleca się po roku regularnego współżycia bez zabezpieczenia, jeśli ciąża się nie pojawia. Wcześniej warto pójść, gdy partnerka ma powyżej 35 lat albo gdy u któregoś z partnerów są znane czynniki ryzyka. U mężczyzny należą do nich:

  • nieprawidłowe zstąpienie jąder w dzieciństwie, uraz lub operacja w okolicy pachwin, moszny czy miednicy,
  • przebyte zapalenie jąder (np. przy śwince) lub zakażenia przenoszone drogą płciową,
  • leczenie onkologiczne w przeszłości,
  • przyjmowanie, obecnie lub dawniej, sterydów anabolicznych albo testosteronu,
  • zaburzenia erekcji lub wytrysku.

Bez względu na starania o dziecko do lekarza trzeba pójść szybko przy guzku lub zgrubieniu w jądrze, nagłym silnym bólu moszny, wyraźnym obrzęku, krwi w nasieniu, która się utrzymuje lub wraca, a także przy gorączce z bólem krocza. Większość przyczyn takich objawów da się skutecznie leczyć, ale wymagają one badania.

Jak wygląda diagnostyka mężczyzny

Wytyczne EAU zakładają ocenę obojga partnerów, a u mężczyzny – wywiad, badanie fizykalne i badanie nasienia. W wywiadzie lekarz pyta właśnie o styl życia, leki, używki i warunki pracy, traktując je jako ważny element obrazu, a nie gotowe wyjaśnienie.

Męską niepłodnością zajmuje się zwykle androlog lub urolog; o tym, czym zajmuje się androlog, piszemy osobno. Podstawą jest badanie nasienia – jak się do niego przygotować i co wpływa na wynik, wyjaśniamy w tekście badanie nasienia a wytrysk.

Wizyta jest owocniejsza, gdy wcześniej zanotujesz: jak długo i jak często para współżyje, co i od kiedy palisz, ile pijesz, jakie bierzesz leki, suplementy, preparaty z siłowni i środki hormonalne (także dawniej), z czym masz kontakt w pracy, czy niedawno chorowałeś z gorączką, jakie przeszedłeś urazy i zabiegi oraz czy zmieniło się libido, erekcja, wytrysk lub wygląd nasienia. Przydadzą się też wcześniejsze wyniki badań.

Częste pytania o płodność i styl życia

Czy suplementy poprawiają płodność?

Dowody na suplementy, w tym przeciwutleniacze, są niejednoznaczne. Część badań pokazuje poprawę parametrów nasienia, ale brakuje mocnych danych o wpływie na liczbę ciąż. Jeśli przyjmujesz inne leki, preparaty warto omówić z lekarzem.

Czy mogę sam odstawić leki, które podejrzewam o wpływ na nasienie?

Nie. Leków przepisanych z powodu innych chorób nie odstawia się ani nie zmienia na własną rękę – lekarz oceni, czy któryś z nich ma znaczenie, i w razie potrzeby uzgodni zmianę z lekarzem prowadzącym.

Zdrowo żyję, a ciąży nie ma. Co dalej?

Wiele przyczyn niepłodności ma podłoże genetyczne, hormonalne lub anatomiczne i nie zależy od nawyków. Zdrowy tryb życia nie zastąpi badania nasienia ani konsultacji.

Czy sauna szkodzi trwale?

Dane wskazują raczej na przejściowe pogorszenie przy częstym i długim przegrzewaniu. Mocnych dowodów na trwałą szkodę u zdrowych mężczyzn nie ma.

Zmiana nawyków to dobry krok, ale jeśli ciąża się nie pojawia, oboje partnerzy powinni zgłosić się na badania do specjalisty.

Źródła