Rzeżączka to bakteryjne zakażenie przenoszone drogą płciową, wywoływane przez dwoinkę rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae). U mężczyzn najczęściej atakuje cewkę moczową i daje ropną lub śluzową wydzielinę oraz pieczenie przy oddawaniu moczu, ale zakażenie gardła czy odbytu zwykle przebiega bez objawów. Rozpoznanie potwierdza test molekularny z pierwszej porcji moczu lub z wymazu, a antybiotyk dobiera lekarz – także dlatego, że bakteria coraz lepiej opiera się kolejnym lekom.
Jak dochodzi do zakażenia
Bakteria zasiedla błony śluzowe: cewkę moczową, odbytnicę, gardło, rzadziej spojówki. Przenosi się przy seksie bez prezerwatywy – pochwowym, analnym i oralnym – i pełna penetracja nie jest do tego potrzebna; wystarczy kontakt śluzówki z zakażoną wydzieliną. Z gardła zakażenie może przejść na cewkę partnera. Wspólne zabawki erotyczne używane bez zabezpieczenia lub mycia także mogą je przenosić.
Wiele zakażeń, szczególnie w gardle i odbytnicy, nie daje objawów, a mimo to można je przekazać dalej. Dlatego badanie ma sens nie tylko przy dolegliwościach, ale też po ryzykownym kontakcie, przy nowym partnerze lub gdy partner dowiedział się o zakażeniu.
Wydzielina, pieczenie, a czasem nic
Objawy pojawiają się zwykle w ciągu kilku dni do około dwóch tygodni od kontaktu, choć mogą wystąpić później albo wcale. Bywa to wyraźna ropna wydzielina, a bywa ledwie zauważalny dyskomfort. Typowe dla zapalenia cewki są:
- wydzielina z ujścia cewki – biała, żółta lub zielonkawa, czasem obfita i widoczna na bieliźnie,
- pieczenie lub ból przy oddawaniu moczu,
- zaczerwienienie lub obrzęk wokół ujścia cewki,
- częstsze parcie na mocz,
- rzadziej ból lub obrzęk jądra albo najądrza, zwykle po jednej stronie.
„Rzeżączka na penisie” to właściwie wydzielina z cewki. Owrzodzenia, pęcherzyki czy brodawki na skórze prącia wskazują na inne przyczyny. Samo pieczenie przy mikcji też ma wiele źródeł – opisujemy je w poradniku o tym, skąd się bierze pieczenie przy oddawaniu moczu u mężczyzn.
Zakażenie odbytnicy po seksie analnym, jeśli w ogóle daje objawy, to świąd, dyskomfort, wydzielina z odbytu lub ból przy wypróżnianiu. Zakażenie gardła po seksie oralnym zwykle nie daje nic albo przypomina łagodny ból gardła. Do oka bakteria trafia najczęściej na dłoni – wywołuje wtedy zaczerwienienie, ropną wydzielinę i obrzęk powiek.
Rzeżączka, chlamydia czy inne zapalenie cewki?
Wydzielina i pieczenie nie są zarezerwowane dla rzeżączki, a kilka zakażeń może występować jednocześnie:
| Stan | Czym może się różnić | Jak się go wykrywa |
|---|---|---|
| Rzeżączka | Wydzielina częściej obfita i ropna, choć nie zawsze | Test molekularny, czasem posiew z antybiogramem |
| Chlamydioza | Wydzielina zwykle skąpsza, częściej bez objawów; też może dawać ból jądra | Test molekularny, często razem z testem na rzeżączkę |
| Inne zapalenia cewki (np. Mycoplasma genitalium, rzęsistek) | Bez badań trudne do odróżnienia | Badania dobrane przez lekarza |
| Zapalenie żołędzi (balanitis) | Zmiany głównie na żołędzi i napletku, wydzielina pod napletkiem | Badanie lekarskie, czasem wymaz |
| Zakażenie układu moczowego, zapalenie prostaty | Rzadziej wydzielina, możliwa gorączka lub ból krocza | Badanie moczu, ocena lekarska |
Zapalenie żołędzi ma wiele przyczyn, od podrażnienia po zakażenia, również przenoszone drogą płciową – zaczerwienionej żołędzi po nowym kontakcie nie warto więc z góry uznawać za zwykłe podrażnienie. Ropna, żółtawa wydzielina jest dla rzeżączki typowa, ale żaden opis objawów nie odróżni jej pewnie od chlamydii.
Jakie badania wykonać
Lekarz dobiera próbki do objawów i rodzaju kontaktów. Podstawą jest test amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT, często nazywany PCR), który wykrywa materiał genetyczny bakterii. U mężczyzn bada się zwykle pierwszą porcję moczu – początkowy strumień, a nie środkowy, jak w badaniu ogólnym. Placówki często zalecają, by przez pewien czas przed pobraniem nie oddawać moczu; szczegóły warto potwierdzić na miejscu. Mocz nie wykryje zakażenia gardła ani odbytu, więc po seksie oralnym lub analnym pobiera się też wymazy z tych miejsc.
Przy wyraźnej wydzielinie lekarz może obejrzeć rozmaz pod mikroskopem, co daje szybką wskazówkę. Posiew pozwala wyhodować bakterię i wykonać antybiogram, czyli sprawdzić, na które antybiotyki jest wrażliwa. Ma to coraz większe znaczenie i przydaje się zwłaszcza wtedy, gdy objawy nie mijają mimo leczenia.
Jedna infekcja przenoszona drogą płciową to powód, by sprawdzić pozostałe: zwykle chlamydię, HIV i kiłę, a zależnie od sytuacji także wirusowe zapalenia wątroby. Część testów wymaga odczekania od kontaktu, więc lekarz może zaproponować ich powtórzenie.
Zakażeniami przenoszonymi drogą płciową zajmują się przede wszystkim poradnie dermatologiczno-wenerologiczne; na NFZ do wenerologa zwykle nie trzeba skierowania, choć zasady rejestracji warto sprawdzić. Pomoże też lekarz rodzinny, a przy dolegliwościach jąder, przewlekłych objawach z dróg moczowych czy prostaty – urolog. Czego się spodziewać, opisujemy w tekście badanie u urologa.
Rozmowa o seksie bywa krępująca, ale lekarz potrzebuje konkretów: kiedy pojawiły się objawy, kiedy był ostatni kontakt i jakiego rodzaju, czy była prezerwatywa i czy nie pękła, czy partner zgłaszał zakażenie, jakie antybiotyki i leki brałeś ostatnio, czy masz alergie na leki, jakie były wcześniejsze zakażenia i wyniki badań, w tym HIV, oraz czy stosujesz profilaktykę przedekspozycyjną HIV (PrEP).
Leczenie a oporność bakterii
Rzeżączkę leczy się antybiotykami. Lek, drogę podania i ewentualne leczenie dodatkowe lekarz ustala według aktualnych zaleceń i wyników badań – a zalecenia co jakiś czas się zmieniają, bo oporność dwoinki narasta i różni się między regionami. Starsze informacje szybko się dezaktualizują.
Antybiotyki pozostałe po wcześniejszych kuracjach to zły wybór: mogą nie zadziałać, zamaskować objawy i sprzyjać oporności. Ustąpienie dolegliwości nie zawsze oznacza wyleczenie, dlatego lekarz może zlecić test kontrolny, zwłaszcza przy zakażeniu gardła lub utrzymujących się objawach.
Nieleczona rzeżączka może wywołać zapalenie najądrza, a rzadko zakażenie rozsiane z bólami stawów i zmianami skórnymi. Zapalenie cewki zwiększa też podatność na zakażenie HIV.
Partnerzy i powrót do seksu
Niezbadani i nieleczeni partnerzy to prosta droga do ponownego zakażenia – tzw. efektu ping-ponga. Lekarz podpowie, których partnerów powiadomić, zależnie od czasu, jaki minął od kontaktów – po samym czasie pojawienia się objawów nie da się bowiem ustalić, od kiedy trwa zakażenie ani od którego partnera pochodzi. Partner bez objawów też powinien się zbadać, a zakres jego badań i leczenia ustala jego lekarz.
Do końca leczenia i zgody lekarza zaleca się przerwę w seksie, także z prezerwatywą. Przebyta rzeżączka nie daje odporności, więc można zakazić się ponownie. Prawidłowo używana prezerwatywa wyraźnie zmniejsza ryzyko, choć przy seksie oralnym sięga się po nią rzadko, a zakażenie gardła łatwo przeoczyć. Przy zmianie partnerów lub kilku partnerach regularne badania mają duży sens.
Kiedy nie odkładać wizyty
Tego samego lub następnego dnia, a przy dużym nasileniu na SOR, trzeba zgłosić się przy:
- silnym bólu lub szybko narastającym obrzęku jądra, zwłaszcza nagłym – trzeba pilnie wykluczyć skręt jądra, który nie jest infekcją,
- gorączce, dreszczach i złym samopoczuciu razem z objawami z dróg moczowych,
- bólach lub obrzęku stawów z gorączką albo wysypką,
- zaczerwienionym oku z ropną wydzieliną i bólem lub pogorszeniem widzenia,
- trudności z oddaniem moczu lub niemożności jego oddania.
Częste pytania o rzeżączkę
Jak szybko po kontakcie można zrobić test?
Test molekularny wykrywa zakażenie zwykle po kilku dniach do dwóch tygodni. Wynik ujemny uzyskany bardzo wcześnie lub z niewłaściwego miejsca może zakażenie przeoczyć, więc lekarz czasem zaleca powtórkę. Testy w kierunku HIV czy kiły mają własne okna diagnostyczne.
Czy przed testem mogę wziąć antybiotyk „na wszelki wypadek”?
Lepiej nie. Antybiotyk przyjęty na próbę może zafałszować wynik i utrudnić dobranie właściwego leczenia.
Czy można się zarazić od ręcznika albo deski sedesowej?
Nie. Bakteria słabo przeżywa poza organizmem i nie przenosi się przez podanie ręki, wspólny posiłek, ręczniki ani deskę sedesową.
Czy rzeżączka szkodzi płodności?
Jej powikłania, zwłaszcza zapalenie najądrza, mogą w niektórych przypadkach wpływać na płodność. Przy wczesnym rozpoznaniu i leczeniu ryzyko jest mniejsze.
Czy badanie jest poufne?
Informacje medyczne obejmuje tajemnica lekarska. Test w kierunku HIV można zrobić anonimowo w punktach konsultacyjno-diagnostycznych, a zasady innych badań warto sprawdzić w wybranej placówce.
Przy wydzielinie z cewki, pieczeniu lub po ryzykownym kontakcie zrób test – wcześnie wykryte zakażenie łatwiej wyleczyć bez powikłań.
