Prolaktyna u mężczyzn: badanie i przyczyny podwyższenia

Prolaktyna to hormon przysadki mózgowej, którego nadmiar u mężczyzn – hiperprolaktynemia – może obniżać libido i testosteron, osłabiać erekcję i pogarszać płodność. Jeden podwyższony wynik niczego jednak nie przesądza, bo stężenie podnoszą stres, sen, wysiłek, niektóre leki, a nawet samo wkłucie. Obniżanie prolaktyny ma sens dopiero wtedy, gdy wiadomo, skąd wziął się jej nadmiar, a diagnostykę prowadzi zwykle endokrynolog.

Po co mężczyźnie prolaktyna

Prolaktynę wytwarza przedni płat przysadki. Słynie z udziału w laktacji, ale krąży też we krwi mężczyzn. Jej wydzielanie hamuje przede wszystkim dopamina płynąca z podwzgórza do przysadki – gdy dopaminy jest mniej albo jej droga zostaje zablokowana, np. przez lek lub ucisk guza, prolaktyna rośnie.

Fizjologiczna rola prolaktyny u mężczyzn wciąż nie jest do końca poznana; dużo lepiej opisano skutki jej nadmiaru. Wysoka prolaktyna hamuje w podwzgórzu wydzielanie gonadoliberyny (GnRH), a za nią przysadkowych hormonów LH i FSH, przez co jądra produkują mniej testosteronu. Dlatego wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) wymieniają hiperprolaktynemię wśród przyczyn hipogonadyzmu wtórnego, czyli niedoboru testosteronu z przyczyn leżących w podwzgórzu lub przysadce.

Objawy, które łatwo zrzucić na stres

Dolegliwości narastają powoli i są mało charakterystyczne, więc często przypisuje się je zmęczeniu albo wiekowi. Należą do nich:

  • spadek popędu seksualnego,
  • zaburzenia erekcji i słabsze poranne wzwody,
  • kłopoty z płodnością, w tym gorsze parametry nasienia,
  • powiększenie gruczołów piersiowych (ginekomastia), rzadziej wyciek wydzieliny z brodawek,
  • zmęczenie, obniżony nastrój, mniejsza masa mięśniowa,
  • przy dużych guzach przysadki – bóle głowy i zaburzenia widzenia, zwłaszcza zawężenie pola widzenia po bokach.

Długotrwały niedobór testosteronu na tle hiperprolaktynemii sprzyja też utracie masy kostnej. Żaden z tych objawów sam nie dowodzi nadmiaru prolaktyny – każdy ma wiele innych przyczyn. Powiększenie piersi też trzeba różnicować, bo ginekomastia i lipomastia mają odmienne źródła.

Jak oddać krew, żeby wynik był wiarygodny

Prolaktynę oznacza się we krwi żylnej. Badanie jest proste, ale wynik łatwo zawyżyć. Zwykle zaleca się pobranie rano, w spoczynku, bez wcześniejszego intensywnego wysiłku, bo prolaktyna rośnie w czasie snu, po stresie, wysiłku i seksie. Szczegóły – czy trzeba być na czczo i ile odczekać po przebudzeniu – różnią się między placówkami, więc warto o nie zapytać w laboratorium lub lekarza zlecającego.

Przy objawach niedoboru testosteronu lekarz zleca prolaktynę zwykle razem z testosteronem, LH i FSH. Jak prawidłowo zbadać sam testosteron, w tym o jakiej porze, wyjaśniamy w poradniku badanie testosteronu.

Wynik powyżej normy: co dalej

Zakresy referencyjne zależą od metody i laboratorium, więc wynik porównuje się z normą z wydruku, a nie z liczbami z internetu. Lekarz patrzy na trzy rzeczy. Po pierwsze stopień podwyższenia: wynik nieznacznie za wysoki często wystarczy powtórzyć w lepszych warunkach, a bardzo wysokie wartości częściej wskazują na guz wydzielający prolaktynę, czyli prolaktynomę. Po drugie kontekst: objawy, leki, choroby przewlekłe, poziom testosteronu i gonadotropin. Po trzecie powtarzalność – nieprawidłowość widoczna w kolejnych pomiarach znaczy więcej niż jeden wynik.

Część prolaktyny może krążyć w postaci dużych kompleksów, głównie z przeciwciałami. Ta makroprolaktyna zwykle nie działa biologicznie, a podnosi wynik w standardowym oznaczeniu. U mężczyzn bez typowych objawów z umiarkowanie podwyższonym wynikiem lekarz może więc zlecić jej oznaczenie, co oszczędza niepotrzebnej diagnostyki i leczenia.

Zdarza się też sytuacja odwrotna, tzw. efekt haka: przy bardzo dużym guzie i ekstremalnie wysokiej prolaktynie niektóre metody dają wynik fałszywie zaniżony. Gdy obraz kliniczny lub badanie obrazowe sugerują duży guz, a wynik jest zaskakująco niski, lekarz prosi laboratorium o oznaczenie po rozcieńczeniu próbki.

Skąd się bierze nadmiar prolaktyny

Przyczyny dzieli się na fizjologiczne, polekowe i chorobowe, a czasem żadnej nie udaje się znaleźć – mówi się wtedy o hiperprolaktynemii idiopatycznej.

Przejściowo prolaktynę podnoszą stres fizyczny i psychiczny, sen, intensywny wysiłek, seks, drażnienie brodawek lub klatki piersiowej, ból, np. po urazie, a także zmiany na ścianie klatki piersiowej, takie jak blizny czy półpasiec. Taki wzrost jest zwykle umiarkowany i znika w powtórnym badaniu.

Leki należą do częstszych przyczyn. Prolaktynę podnoszą leki blokujące receptory dopaminowe – część leków przeciwpsychotycznych oraz niektóre leki przeciwwymiotne i przyspieszające pracę przewodu pokarmowego. Opisywano to też przy części leków przeciwdepresyjnych, opioidach, preparatach estrogenowych i niektórych lekach nasercowych, choć nie każdy lek z grupy działa tak samo, a reakcja zależy od osoby. Wiele z tych leków chroni przed nawrotem poważnych chorób, dlatego nie odstawia się ich ani nie zmienia dawki na własną rękę – decyduje lekarz prowadzący, najlepiej razem z endokrynologiem.

Wśród chorób najważniejsze są:

  • prolaktynoma – łagodny guz przysadki wydzielający prolaktynę; u mężczyzn wykrywany zwykle później niż u kobiet i częściej jako większy guz, prawdopodobnie przez mało wyraźne wczesne objawy,
  • inne zmiany w okolicy przysadki, które uciskają jej szypułę i odcinają dopływ dopaminy – prolaktyna rośnie, choć guz jej nie produkuje,
  • niedoczynność tarczycy, w której podwyższone hormony regulujące pobudzają wydzielanie prolaktyny; zdradzają ją zmęczenie, uczucie zimna i przybieranie na wadze, a sprawdza się ją badaniem TSH i hormonów tarczycy,
  • przewlekła choroba nerek i marskość wątroby, które zmieniają przemiany i usuwanie hormonu.

Gdy wynik jest wysoki lub rośnie, a do tego pojawiają się bóle głowy czy zaburzenia widzenia, lekarz szuka guza przysadki: zleca rezonans magnetyczny przysadki, ocenę jej pozostałych hormonów i badanie pola widzenia u okulisty.

Jak obniżyć prolaktynę

Uniwersalnego sposobu nie ma, a zbijanie wyniku bez rozpoznania może opóźnić wykrycie choroby, która wymaga leczenia. Wszystko zależy od przyczyny:

  • wynik przejściowy albo zawyżony przez makroprolaktynę – leczenie zwykle nie jest potrzebne; wystarczy wyjaśnienie i ewentualna kontrola,
  • lek – lekarz rozważa obserwację, zmianę leku lub inne rozwiązanie, ważąc, jak potrzebny jest on w leczeniu choroby podstawowej,
  • niedoczynność tarczycy lub inna choroba ogólnoustrojowa – leczy się chorobę podstawową, a prolaktyna często sama wraca do normy,
  • prolaktynoma – standardem jest zwykle leczenie lekami działającymi podobnie do dopaminy, prowadzone i kontrolowane przez endokrynologa, który dobiera lek, dawkę i czas leczenia; operację lub inne metody rozważa się w wybranych sytuacjach.

Dobry sen, mniej przewlekłego stresu i dbałość o zdrowie poprawiają samopoczucie, choć dowody na wpływ stylu życia na umiarkowanie podwyższoną prolaktynę są skąpe. Nie ma też wiarygodnych dowodów, że suplementy, zioła czy diety „na prolaktynę” leczą hiperprolaktynemię o podłożu chorobowym, a część preparatów wchodzi w interakcje z lekami – przed ich użyciem dobrze porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą.

Objawy, z którymi trzeba się spieszyć

Większość nieprawidłowych wyników to nie stan nagły. Pilnej oceny wymagają jednak nowe lub narastające zaburzenia widzenia (zwłaszcza zawężenie pola widzenia lub podwójne widzenie) oraz nasilające się, nietypowe bóle głowy. Nagły, bardzo silny ból głowy z zaburzeniami widzenia, wymiotami lub zaburzeniami świadomości to powód, by od razu dzwonić pod 112 lub jechać na SOR. Jednostronne, twarde zgrubienie w piersi, krwista wydzielina z brodawki czy zmiany skóry piersi trzeba szybko pokazać lekarzowi bez względu na wynik prolaktyny.

Pytania o prolaktynę

Do jakiego lekarza pójść z wynikiem?

Na początek do lekarza rodzinnego; dalszą diagnostykę zwykle prowadzi endokrynolog. Przy zaburzeniach erekcji lub płodności pomaga też androlog albo urolog – jak wygląda badanie u androloga, opisujemy osobno. Zabierz wszystkie wyniki prolaktyny z normami i nazwą laboratorium, inne wyniki hormonalne, listę leków i suplementów z datą rozpoczęcia oraz wcześniejsze badania obrazowe głowy.

Czy wyniki z różnych laboratoriów można porównywać?

Nie zawsze wprost, bo laboratoria stosują różne metody i normy – każdy wynik ocenia się według zakresu podanego na jego własnym wydruku.

Lekko podwyższona prolaktyna, a objawów brak. Czy to choroba?

Niekoniecznie. Nie zawsze wiadomo, czy niewielkie podwyższenie tłumaczy jakiekolwiek dolegliwości, czy jest przypadkowym znaleziskiem – dlatego lekarz zwykle zaczyna od powtórzenia badania i oznaczenia makroprolaktyny.

Podwyższony wynik prolaktyny to sygnał do spokojnej diagnostyki u lekarza, a nie do leczenia na własną rękę.

Źródła