Parcie na mocz przy cewniku to silne uczucie, że trzeba iść do toalety, choć cewnik cały czas odprowadza mocz do worka. Najczęściej wywołuje je sam cewnik: drażni ścianę pęcherza, a pęcherz odpowiada mimowolnymi skurczami. Czasem jednak parcie oznacza, że cewnik się zatkał, dren jest źle ułożony albo rozwija się zakażenie, i wtedy trzeba zareagować szybko.
Skąd to uczucie, skoro pęcherz jest pusty
Typowy cewnik Foleya to miękka rurka wprowadzona przez cewkę do pęcherza. Na jej końcu znajduje się balonik wypełniony jałową wodą, który utrzymuje cewnik na miejscu. Balonik i końcówka cewnika leżą przy szyi pęcherza, czyli w miejscu gęsto unerwionym, które normalnie informuje o potrzebie oddania moczu. Mózg odczytuje ten ucisk jak sygnał przepełnienia, stąd paradoks: pęcherz jest pusty, a mężczyzna czuje, że musi wyjść.
Drugi mechanizm to skurcze mięśnia wypieracza. Mięsień traktuje cewnik jak ciało obce i próbuje go wypchnąć. To ten sam mechanizm, który bez cewnika odpowiada za nietrzymanie moczu z parcia, czyli nadczynność wypieracza.
Podrażnienie czy przepełnienie: jak je odróżnić
Najważniejsze pytanie brzmi: czy mocz spływa do worka?
- Parcie z podrażnienia: mocz spływa, pęcherz jest pusty, a dyskomfort przychodzi falami, czasem z kurczowym bólem nad spojeniem łonowym lub w okolicy żołędzi. Jest uciążliwe, ale częste.
- Parcie z przepełnienia: mocz przestaje spływać, pęcherz się wypełnia, ból i napięcie w podbrzuszu narastają zamiast falować. Taka sytuacja wymaga szybkiego sprawdzenia drożności cewnika.
Mylące bywa przeciekanie. Silny skurcz pęcherza potrafi wypchnąć mocz obok cewnika zamiast przez jego światło, więc bielizna jest mokra, choć worek się napełnia. Samo w sobie nie świadczy o źle założonym cewniku. Jeśli jednak mocz wycieka bokiem, a worek pozostaje pusty, najpewniej cewnik jest zatkany.
Kiedy parcie dokucza najbardziej
Najsilniejsze bywa w pierwszych dniach po założeniu cewnika. Cewka i pęcherz są wtedy najbardziej podrażnione, a mężczyzna odczuwa pieczenie na końcu prącia, wrażenie ciała obcego i powracającą potrzebę mikcji. Cewnik może też wywołać zapalenie cewki moczowej, które objawia się bólem lub pieczeniem, wydzieliną i podrażnionym końcem prącia. U wielu mężczyzn dolegliwości słabną, gdy pęcherz przyzwyczai się do cewnika.
U mężczyzn cewnik zakłada się często z powodu zatrzymania moczu, gdy powiększona prostata uciska cewkę i utrudnia opróżnianie pęcherza, albo po operacjach prostaty. Po takich zabiegach w moczu mogą pojawiać się skrzepy, które zatykają cewnik i dają parcie z przepełnienia.
Przy cewniku noszonym tygodniami lub miesiącami przyczyną parcia bywa osad w moczu, stopniowo zwężający światło cewnika, albo przewlekłe podrażnienie pęcherza. Jeśli ktoś dotąd dobrze znosił cewnik, a dolegliwości nagle zmieniły charakter, ta zmiana mówi więcej niż samo uczucie parcia.
Co możesz sprawdzić sam
Gdy pojawia się parcie, kilka prostych czynności często wystarcza, by przywrócić odpływ albo zmniejszyć podrażnienie:
- sprawdź, czy dren nie jest zagięty, przygnieciony lub skręcony, także pod pościelą;
- upewnij się, że worek wisi poniżej poziomu pęcherza i nie jest przepełniony;
- popraw mocowanie drenu do uda, bo napięty dren ciągnie balonik i drażni szyję pęcherza;
- pilnuj wypróżnień, ponieważ twardy stolec w odbytnicy uciska pęcherz i cewnik;
- obejrzyj mocz: czy jest klarowny, mętny, różowy, ze skrzepami lub o silnym zapachu.
Podrażniony pęcherz źle znosi kofeinę, alkohol, napoje gazowane i ostre potrawy, więc warto je ograniczyć. Za to płynów nie należy skąpić: zbyt małe picie zagęszcza mocz i sprzyja osadom. Ile pić, najlepiej ustalić z lekarzem.
Gdy skurcze są bardzo dokuczliwe, lekarz może zaproponować leki. W pęcherzu nadreaktywnym lekami I linii są leki antycholinergiczne, a II linii agoniści receptorów beta-3-adrenergicznych. Czy i który z nich ma sens przy cewniku, zależy od chorób współistniejących i planowanego czasu cewnikowania.
Kiedy nie czekać z telefonem
Łagodne parcie przy dobrze drenującym cewniku można omówić przy planowej kontroli, chyba że odbiera sen albo utrudnia codzienne funkcjonowanie. Pilnej oceny wymagają:
- mocz nie spływa do worka mimo wyprostowania drenu, a podbrzusze jest napięte i bolesne;
- gorączka, dreszcze, mętny lub cuchnący mocz, ból podbrzusza albo pleców tuż pod żebrami, czyli objawy zakażenia układu moczowego;
- bardzo niska temperatura ciała, poniżej 36°C;
- splątanie, wyraźne osłabienie lub nagłe pogorszenie samopoczucia, zwłaszcza u starszego mężczyzny;
- krew lub skrzepy w moczu, zwłaszcza gdy cewnik przestaje drenować;
- cewnik wysunął się z cewki, szczególnie z napełnionym balonikiem, albo z cewki wypływa krew.
Jeśli cewnik zakładano w szpitalu, pierwszym adresem jest zwykle ten oddział albo pielęgniarka opieki domowej; w sprawach niepilnych lekarz rodzinny. Cewnika nie przepłukuje się, nie przesuwa ani nie wyjmuje samodzielnie, bo przy wypełnionym baloniku łatwo uszkodzić cewkę. Ocena drożności i decyzja o wymianie należą do personelu medycznego.
Pytania i odpowiedzi
Czy pomaga próba oddania moczu „na siłę”?
Nie, raczej nasila dyskomfort. Cewnik odprowadza mocz sam, a napinanie mięśni brzucha wzmacnia skurcz pęcherza i sprzyja przeciekaniu obok cewnika.
Czerwony mocz w worku – to na pewno krew?
Niekoniecznie. Niektóre leki i pokarmy, na przykład buraki, barwią mocz na czerwono. Jeśli to jednak krew, najczęstszą przyczyną jest infekcja; skrzepy lub krwawienie przy słabym odpływie trzeba pilnie zgłosić.
Czy da się przewidzieć, jak bardzo cewnik będzie dokuczał?
Nie. Zależy to od rozmiaru i rodzaju cewnika, powodu cewnikowania, przebytego zabiegu, wrażliwości pęcherza i chorób współistniejących, na przykład neurologicznych. Jedni prawie go nie czują, inni mają skurcze przez cały okres noszenia, a skuteczności leku rozkurczającego u konkretnej osoby też nie da się z góry przesądzić.
Czy parcie minie po wyjęciu cewnika?
Zwykle słabnie, choć przez krótki czas mogą utrzymywać się pieczenie, częste oddawanie moczu i chwilowe parcie. Kiedy takie objawy mijają same, a kiedy trzeba je sprawdzić, wyjaśniamy w tekście o bólu przy oddawaniu moczu po cewniku i wskazaniach do kontroli.
Przy każdej wątpliwości co do drożności cewnika lub objawów zakażenia skontaktuj się z lekarzem albo pielęgniarką, która prowadzi opiekę.
Źródła
- NHS, „Urethritis – NHS” (zapalenie cewki moczowej, objawy i przyczyny, w tym podrażnienie przez cewnik): nhs.uk/conditions/urethritis
- NHS, „Urinary tract infections (UTIs) – NHS” (objawy zakażenia układu moczowego i sygnały alarmowe): nhs.uk/conditions/urinary-tract-infections-utis
