Serotonina reguluje nastrój, sen i apetyt, ale w sferze seksualnej działa przeważnie jak hamulec: wycisza popęd, podniecenie i orgazm. Dlatego leki zwiększające jej aktywność, zwłaszcza część przeciwdepresyjnych z grup SSRI i SNRI, u niektórych osób obniżają libido, opóźniają orgazm lub utrudniają erekcję. Nie dotyczy to wszystkich, a spadek ochoty bywa też objawem samej depresji, lęku, zmęczenia albo kłopotów w związku.
„Hormon szczęścia”, który nie zawsze sprzyja seksowi
Serotonina to neuroprzekaźnik, czyli substancja, za pomocą której komórki nerwowe przekazują sobie sygnały. Popularna nazwa „hormon szczęścia” to spore uproszczenie: jej działanie zależy od miejsca w organizmie i od receptora, na który trafia. Pożądanie i motywację do szukania bliskości napędzają głównie dopamina i noradrenalina, a serotonina jest dla nich przeciwwagą — pomaga wyciszać pobudzenie i kontrolować impulsy.
Gdy jej aktywność w mózgu wyraźnie rośnie, na przykład w czasie leczenia lekami serotoninergicznymi, układ nagrody może reagować słabiej. U części osób przekłada się to na mniejsze zainteresowanie seksem, płytsze podniecenie albo spłycone emocje.
Dlaczego objawy bywają tak różne
Serotonina działa przez wiele typów receptorów. Pobudzanie jednych wiąże się z opóźnieniem wytrysku i orgazmu, inne mogą sprzyjać funkcjom seksualnym. Wpływa też na naczynia krwionośne i nerwy obwodowe, co ma znaczenie dla erekcji i nawilżenia. Stąd różne obrazy: u jednej osoby słabnie pożądanie, u drugiej opóźnia się orgazm, choć zainteresowanie seksem zostaje. Zgłaszane zmiany to najczęściej:
- słabsze pożądanie i rzadsze myśli o seksie,
- trudniejsze podniecenie, u kobiet słabsze nawilżenie,
- opóźniony orgazm lub jego brak,
- opóźniony wytrysk albo trudności z erekcją,
- słabsze odczuwanie przyjemności, wrażenie „emocjonalnego spłaszczenia”.
Które leki najczęściej wchodzą w grę
Chodzi przede wszystkim o selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), takie jak sertralina, escitalopram, citalopram, fluoksetyna i paroksetyna, oraz o inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI), na przykład wenlafaksynę i duloksetynę. Działania seksualne są opisane w ich ulotkach, dotyczą kobiet i mężczyzn, a ich nasilenie jest bardzo różne. Wiele osób przyjmujących te leki nie zauważa żadnych zmian w łóżku. Jak wypadają na tym tle inne preparaty psychiatryczne, omawia artykuł Antydepresanty i leki psychotropowe a libido, a o leku działającym na serotoninę w odmienny sposób — tekst Trittico a libido.
Na serotoninę wpływają też niektóre leki przeciwbólowe, przeciwmigrenowe i preparaty z dziurawcem. Łączenie kilku środków serotoninergicznych może prowadzić do interakcji, w tym do zespołu serotoninowego. Jego objawy to silne pobudzenie, wysoka gorączka, drżenie mięśni, przyspieszone bicie serca i splątanie — w takiej sytuacji, podobnie jak przy myślach samobójczych lub gwałtownym pogorszeniu nastroju, trzeba dzwonić pod 112.
Depresja sama potrafi odebrać ochotę
Brak energii, anhedonia (utrata zdolności odczuwania przyjemności), niska samoocena i kłopoty ze snem osłabiają pożądanie niezależnie od leczenia. Bywa też odwrotnie: kiedy nastrój się poprawia, libido stopniowo wraca, choć lek nadal jest przyjmowany. Żeby odróżnić jedno od drugiego, warto odpowiedzieć sobie na trzy pytania. Czy problem był, zanim zaczęło się leczenie? Czy pojawił się wkrótce po rozpoczęciu terapii albo po zmianie dawki? Czy zmienia się razem z nastrojem? Odpowiedzi, wraz z listą wszystkich przyjmowanych środków, także ziołowych, bardzo ułatwiają lekarzowi decyzję.
Co można zrobić, gdy leczenie odbiera radość z seksu
Pierwszy rozmówca to lekarz, który przepisał lek, najczęściej psychiatra lub lekarz rodzinny. Zna przebieg choroby i oceni, czy modyfikacja leczenia ma sens. Czasem najlepiej kontynuować terapię bez zmian, bo stabilny nastrój jest ważniejszy; nagłe odstawienie leku może wywołać objawy odstawienne albo nawrót choroby.
Jeśli trudności dotyczą bardziej relacji, napięcia wokół seksu albo utrzymują się mimo poprawy nastroju, pomaga seksuolog — zakres jego pracy opisuje tekst Seksuolog: czym się zajmuje?. Kłopoty z erekcją mogą mieć też przyczyny naczyniowe lub hormonalne, dlatego warto je zgłosić niezależnie od przyjmowanych leków.
Częste pytania o serotoninę i popęd
Czy libido wróci po zakończeniu leczenia?
U wielu osób funkcje seksualne wracają do wcześniejszego poziomu, choć nie da się tego zagwarantować. Opisuje się rzadkie przypadki objawów utrzymujących się dłużej — każdą przedłużającą się zmianę warto zgłosić lekarzowi.
Czy suplementy „podnoszące serotoninę” poprawią popęd?
Nie ma podstaw, by tak zakładać, skoro serotonina zwykle działa na libido hamująco. Część takich preparatów może też wchodzić w interakcje z lekami przeciwdepresyjnymi.
Jak powiedzieć o tym partnerowi?
Najprościej wprost: zmiana może wynikać z choroby lub leczenia, a nie z braku uczuć czy atrakcyjności. Takie wyjaśnienie zdejmuje z obojga sporo napięcia; gdy rozmowa idzie opornie, wsparciem bywa seksuolog lub terapeuta par. Więcej podpowiedzi daje poradnik Libido w związku.
Czy wysoki poziom serotoniny zawsze oznacza słabsze libido?
Nie. Efekt zależy od miejsca działania, rodzaju receptorów i indywidualnej wrażliwości, dlatego ten sam lek u jednej osoby wycisza popęd, a u drugiej nie zmienia niczego.
Gorączka, drżenie mięśni i splątanie po dołączeniu kolejnego środka działającego na serotoninę wymagają pilnej oceny lekarskiej, nawet jeśli każdy z tych leków osobno był dobrze tolerowany.
