Najczęstszą postacią priapizmu jest postać niedokrwienna, a wywołują ją głównie leki wstrzykiwane do ciał jamistych, niektóre leki psychiatryczne i obniżające ciśnienie, choroby krwi z niedokrwistością sierpowatokrwinkową na czele oraz substancje psychoaktywne. Rzadsza postać nieniedokrwienna zwykle jest skutkiem urazu krocza lub prącia. Bez względu na przyczynę bolesna erekcja trwająca około 4 godzin lub dłużej wymaga pilnej pomocy, a źródło problemu lekarz ustala już po rozpoczęciu leczenia.
Trzy postacie, różne mechanizmy
W prawidłowej erekcji krew napływa do ciał jamistych, zostaje w nich na pewien czas, a potem odpływa i członek wiotczeje. W priapizmie ten cykl się zacina. Lekarze opisują trzy główne postacie:
- niedokrwienna, o niskim przepływie – krew zalega w ciałach jamistych, świeża, utleniona krew nie dopływa, a członek jest twardy i zwykle bolesny;
- nieniedokrwienna, o wysokim przepływie – krwi napływa za dużo, najczęściej przez uszkodzoną tętnicę, a wzwód bywa częściowy i mało bolesny;
- nawracająca – powtarzające się, często krótsze i nocne epizody, które mogą zapowiadać pełny epizod niedokrwienny.
Postać niedokrwienna jest stanem nagłym, bo niedotlenione tkanki z czasem włóknieją, co grozi trwałymi zaburzeniami erekcji. Przyczyna zmienia rokowanie i dalsze leczenie, ale nie zmienia pierwszego kroku. Objawy i zasady postępowania w nagłym epizodzie opisujemy osobno w tekście o priapizmie i pilnej pomocy przy długotrwałej erekcji, a fizjologię wzwodu w dziale Erekcja.
Leki, które najczęściej stoją za priapizmem
Najlepiej udokumentowaną przyczyną są leki wstrzykiwane do ciał jamistych w leczeniu zaburzeń erekcji, takie jak alprostadyl czy papaweryna. Ryzyko jest największe na początku terapii, gdy lekarz dopiero ustala dawkę.
Drugą ważną grupą są leki psychiatryczne, m.in. trazodon i część leków przeciwpsychotycznych. Blokują one receptory alfa-adrenergiczne, które uczestniczą w wygaszaniu erekcji. Z tego samego powodu priapizm mogą wywołać alfa-blokery stosowane w nadciśnieniu i przeroście prostaty, np. prazosyna. Rzadziej, i przy słabiej udokumentowanym związku, opisywano go po niektórych lekach przeciwkrzepliwych, hormonalnych (np. testosteronie) i przeciwdepresyjnych.
Doustne inhibitory PDE5, czyli sildenafil czy tadalafil, wywołują priapizm rzadko, a ryzyko rośnie raczej przy połączeniu z innymi czynnikami. Informacja o przedłużonej erekcji znajduje się w ulotkach tych leków. Zależy ono od substancji czynnej, a nie od nazwy handlowej, więc tak samo dotyczy preparatu markowego i jego odpowiednika – na czym polega ta różnica, wyjaśnia artykuł lek oryginalny czy generyczny.
Choroby krwi i inne schorzenia
Klasyczną przyczyną, także u dzieci i młodych mężczyzn, jest niedokrwistość sierpowatokrwinkowa: zmienione krwinki łatwiej zalegają w naczyniach ciał jamistych. To również ta choroba najczęściej daje postać nawracającą. Priapizm zdarza się ponadto przy:
- białaczkach i innych stanach ze znacznym wzrostem liczby krwinek;
- talasemiach i zaburzeniach krzepnięcia, rzadziej;
- chorobach neurologicznych, np. po urazach rdzenia kręgowego;
- rzadko przy nowotworach naciekających prącie lub miednicę.
Narkotyki i alkohol
Kokaina, amfetamina, konopie i inne substancje psychoaktywne są opisywane jako czynniki sprzyjające priapizmowi. Alkohol to raczej wspólnik niż samodzielny sprawca: w dużych ilościach może nasilać działanie leków, a przy tym tłumi ból i odwleka decyzję o szukaniu pomocy. Szerzej o jego wpływie piszemy w przewodniku alkohol a erekcja. Nikotyna nie jest uznaną bezpośrednią przyczyną priapizmu, choć niszczy naczynia i osłabia wzwód, o czym przeczytasz w tekście palenie a erekcja.
Uraz krocza: przyczyna priapizmu o wysokim przepływie
Postać nieniedokrwienna zwykle pojawia się po upadku okrakiem, np. na ramę roweru, po uderzeniu lub po urazie w trakcie zabiegu. Uszkodzona tętnica łączy się z ciałami jamistymi i krew napływa bez kontroli. Erekcja może wystąpić nawet kilka dni po urazie, jest mniej sztywna i mniej bolesna, a natychmiastowy zabieg bywa potrzebny rzadziej. Samodzielnie nie da się jednak odróżnić obu postaci, dlatego lekarz wykonuje gazometrię krwi pobranej z ciał jamistych i USG dopplerowskie.
Gdy przyczyny nie udaje się znaleźć
U części chorych badania nie wskazują źródła, a czasem działa kilka czynników naraz. Mówi się wtedy o priapizmie idiopatycznym, co nie znaczy, że nic się nie dzieje, tylko że przyczyny nie wykryto. W takiej sytuacji, podobnie jak przy postaci nawracającej, bardzo pomaga zapisywanie każdego epizodu: kiedy się zaczął, ile trwał i co go poprzedziło.
Co powiedzieć lekarzom na SOR
Erekcja trwająca około 4 godzin lub dłużej albo bolesna to powód, by od razu jechać na SOR lub dzwonić pod 112 lub 999, bez czekania, aż ustąpi sama, i bez domowych sposobów czy dodatkowych leków na własną rękę. Ustalenie przyczyny przyspieszy kilka informacji: godzina początku erekcji, wszystkie leki z ostatnich dni z dawką i porą przyjęcia (także iniekcje i suplementy, najlepiej z opakowaniami), alkohol i inne substancje, niedawne urazy krocza lub prącia oraz znane choroby krwi i wcześniejsze podobne epizody. Po opanowaniu epizodu przyczynę i dalsze leczenie omawia się na wizycie kontrolnej u urologa.
Pytania i odpowiedzi
Czy priapizm może pojawić się po pierwszej dawce leku?
Tak. Przy lekach wstrzykiwanych do ciał jamistych ryzyko jest największe właśnie na początku leczenia, podczas ustalania dawki.
Czy priapizm po urazie jest mniej groźny?
Zwykle przebiega łagodniej, ale nie da się go samodzielnie odróżnić od postaci niedokrwiennej. Każdy taki przypadek wymaga badania.
Czy priapizm może wrócić?
Tak, zwłaszcza gdy przyczyna nadal działa, np. choroba krwi. Wtedy dziennik epizodów i regularne kontrole u urologa pomagają zaplanować dalsze postępowanie.
Co zrobić z lekiem, który mógł wywołać epizod?
O ewentualnej zmianie decyduje lekarz prowadzący, który zna wskazania do terapii i wie, czym grozi jej nagłe przerwanie.
Bolesna erekcja, która nie mija, zawsze jest sprawą dla SOR, a godzina jej początku to dla lekarzy najcenniejsza informacja.
