Fosfodiesteraza typu 5 (PDE5) to enzym, który rozkłada cykliczny GMP (cGMP), cząsteczkę rozluźniającą mięśnie gładkie naczyń w ciałach jamistych prącia. Inhibitory PDE5 spowalniają ten rozkład, więc cGMP działa dłużej, a krew łatwiej napływa do prącia. Erekcji nie wywołują jednak same: potrzebna jest stymulacja seksualna, która uruchamia wytwarzanie tlenku azotu.
Fosfodiesterazy, czyli wyłączniki sygnału w komórce
Fosfodiesterazy to cała grupa enzymów rozkładających cykliczne nukleotydy: cAMP i cGMP. Te małe cząsteczki przenoszą sygnały wewnątrz komórek, a fosfodiesteraza je wygasza, gdy przestają być potrzebne. Bez takiego wyłącznika komórka reagowałaby na bodziec zbyt długo.
Znanych jest kilkanaście rodzin fosfodiesteraz, oznaczanych numerami. Różnią się tym, gdzie występują i który nukleotyd rozkładają. PDE5 rozkłada głównie cGMP i znajduje się m.in. w mięśniach gładkich ciał jamistych, w naczyniach płucnych i w płytkach krwi. Inne rodziny pracują gdzie indziej, na przykład PDE6 w siatkówce, a PDE3 w mięśniu sercowym. To rozmieszczenie tłumaczy zarówno zastosowania leków, jak i część ich działań niepożądanych.
Co dzieje się w prąciu, gdy pojawia się podniecenie
Erekcja jest zjawiskiem naczyniowym, którym steruje układ nerwowy. W uproszczeniu wygląda to tak:
- Bodziec seksualny, dotykowy albo psychiczny, pobudza zakończenia nerwowe w prąciu.
- Nerwy i śródbłonek naczyń uwalniają tlenek azotu (NO).
- NO aktywuje cyklazę guanylanową, enzym wytwarzający cGMP.
- cGMP obniża stężenie wapnia w komórkach mięśni gładkich, a te się rozluźniają.
- Tętnice się rozszerzają, krew wypełnia ciała jamiste, a uciśnięte żyły ograniczają jej odpływ.
- PDE5 stopniowo rozkłada cGMP i po ustaniu bodźca prącie wraca do spoczynku.
Problem z erekcją może powstać na każdym z tych etapów: przy uszkodzeniu nerwów, dysfunkcji śródbłonka, zmianach miażdżycowych, zaburzeniach hormonalnych albo z przyczyn psychicznych. Dlatego ten sam lek u jednego mężczyzny działa znakomicie, a u innego słabiej.
W którym miejscu tego łańcucha działa inhibitor
Inhibitor PDE5 wiąże się z miejscem aktywnym enzymu i konkuruje o nie z cGMP. Enzym rozkłada wtedy mniej cGMP, a sygnał rozkurczowy jest silniejszy i trwa dłużej. Jego siła nadal zależy jednak od tego, ile tlenku azotu organizm wytworzył.
Dlaczego bez podniecenia tabletka nic nie zrobi
Lek nie tworzy cGMP, tylko chroni ten, który już powstał. Bez bodźca seksualnego NO i cGMP jest niewiele, więc nie ma czego wzmacniać. Tym inhibitory PDE5 różnią się od leków podawanych bezpośrednio do prącia, które działają niezależnie od pobudzenia. Z tego samego powodu nie podnoszą popędu: libido zależy od innych mechanizmów, m.in. hormonalnych i psychicznych.
Skąd ból głowy, zatkany nos i niebieskawe widzenie
Żaden inhibitor nie jest idealnie wybiórczy. PDE5 występuje w naczyniach całego organizmu, stąd ból głowy, zaczerwienienie twarzy, przekrwienie śluzówki nosa czy niestrawność. Częściowe hamowanie PDE6 w siatkówce tłumaczy przejściowe zaburzenia widzenia barw, opisywane głównie przy niektórych substancjach. Wpływ na PDE11 łączy się z bólami mięśni i pleców. Ostateczny profil objawów zależy więc i od substancji, i od konkretnej osoby.
Sildenafil, tadalafil, wardenafil, awanafil: wspólny mechanizm, różny rytm
W Polsce stosuje się m.in. sildenafil i tadalafil, a także wardenafil i awanafil. Wszystkie hamują ten sam enzym. Różnią się szybkością wchłaniania, czasem działania wynikającym z okresu półtrwania, wpływem posiłku i selektywnością wobec innych fosfodiesteraz. Dlatego wybór zależy od tego, jak wygląda życie seksualne pacjenta: czy liczy się szybki start, czy dłuższe okno działania.
Przy doborze substancji lekarz bierze pod uwagę także choroby serca i naczyń (seks obciąża układ krążenia), przyjmowane leki na nadciśnienie lub prostatę, choroby wątroby i nerek, które wpływają na usuwanie leku z organizmu, oraz wcześniejsze działania niepożądane, które pokazują, jak ktoś znosi daną cząsteczkę. Szerszy obraz daje nasz przegląd leków na potencję.
Kiedy ten sam mechanizm staje się groźny
Azotany, w tym doraźna nitrogliceryna, i inne donory NO, również rekreacyjne „poppersy”, dostarczają dodatkowego tlenku azotu. Inhibitor PDE5 przedłuża działanie powstającego z niego cGMP, więc naczynia rozszerzają się w całym ciele i ciśnienie może gwałtownie spaść. To samo ryzyko dotyczy riocyguatu, dlatego takie połączenia są zwykle przeciwwskazane. Podobny, choć słabszy efekt dają alfa-blokery stosowane przy nadciśnieniu lub prostacie oraz alkohol, który dodatkowo osłabia erekcję. Silne inhibitory enzymu CYP3A4, czyli część leków przeciwgrzybiczych i przeciwwirusowych, podnoszą stężenie inhibitora PDE5 we krwi.
Erekcja trwająca ponad 4 godziny, ból w klatce piersiowej, nagła utrata widzenia lub słuchu albo omdlenie wymagają natychmiastowej pomocy: telefonu pod 112 lub wizyty na SOR.
Częste pytania o inhibitory PDE5
Czy inhibitory PDE5 leczą przyczynę zaburzeń erekcji?
Nie, działają objawowo, tylko wtedy, gdy substancja krąży w organizmie. Przyczyna, np. choroba naczyń lub cukrzyca, wymaga osobnej diagnostyki i leczenia.
Czy zaburzenia erekcji mogą zdradzać inną chorobę?
Tak. Bywają wczesnym sygnałem chorób układu krążenia, cukrzycy lub zaburzeń hormonalnych, dlatego warto je omówić z lekarzem rodzinnym, urologiem lub andrologiem.
Czy zamiennik działa tym samym mechanizmem co lek oryginalny?
Tak, bo zawiera tę samą substancję czynną. Różnić się mogą substancje pomocnicze i postać; więcej wyjaśnia tekst lek oryginalny czy generyczny.
Czy leki z tej grupy stosuje się poza seksuologią?
Tak. Niektóre substancje stosuje się także w nadciśnieniu płucnym, co wynika z obecności PDE5 w naczyniach płuc, a tadalafil również w objawach łagodnego rozrostu prostaty.
Ten sam mechanizm, który ułatwia erekcję, u osoby przyjmującej nitroglicerynę lub riocyguat może niebezpiecznie obniżyć ciśnienie.
