Zapalenie najądrza i jądra: objawy, diagnostyka i leczenie

Zapalenie najądrza i jądra objawia się zwykle narastającym bólem, obrzękiem i tkliwością po jednej stronie moszny, a najczęściej wywołują je bakterie – u młodszych, aktywnych seksualnie mężczyzn często te przenoszone drogą płciową, u starszych bakterie z dróg moczowych. Leczenie dobrane do przyczyny przynosi zwykle dobry efekt, choć obrzęk może schodzić tygodniami. Ponieważ bardzo podobnie zaczyna się skręt jądra, który jest stanem nagłym, ból moszny zawsze trzeba pokazać lekarzowi.

Co dokładnie ulega zapaleniu

Najądrze to kręty przewód przylegający do tylnej części jądra – w nim dojrzewają i są przechowywane plemniki. Gdy zapalenie obejmuje także jądro, mówi się o zapaleniu najądrza i jądra. Samo zapalenie jądra, bez udziału najądrza, zdarza się rzadziej i często ma podłoże wirusowe.

Lekarz odróżnia postać ostrą, z objawami trwającymi krócej niż kilka tygodni, od przewlekłej, w której dolegliwości utrzymują się długo albo wracają. Przyczyny i leczenie obu postaci bywają różne.

Skąd bierze się zakażenie

Bakterie docierają do najądrza zwykle wstecznie – z cewki moczowej lub pęcherza przez nasieniowód – a rzadziej z krwią. Kto i czym się zaraża, zależy w dużej mierze od wieku:

  • młodsi, aktywni seksualnie mężczyźni – często Chlamydia trachomatis i Neisseria gonorrhoeae; wcześniej może pojawić się pieczenie przy oddawaniu moczu lub wydzielina, ale nie musi; przy kontaktach analnych w grę wchodzą też bakterie jelitowe;
  • starsi mężczyźni – głównie bakterie typowe dla zakażeń układu moczowego, zwłaszcza Escherichia coli; sprzyja temu utrudniony odpływ moczu, np. przy powiększonej prostacie, a także cewnikowanie, zabiegi urologiczne i zwężenie cewki;
  • świnka – zapalenie jądra jest jej powikłaniem, szczególnie u nieszczepionych osób po okresie dojrzewania; pojawia się zwykle kilka dni po obrzęku ślinianek, choć ślinianki nie zawsze puchną.

Rzadziej przyczyną jest gruźlica, zakażenie grzybicze u osób z obniżoną odpornością, choroba układowa albo działanie niepożądane leku. W części przypadków, zwłaszcza przewlekłych, przyczyny nie udaje się ustalić.

Jak to boli

Ostre zapalenie daje zwykle:

  • ból jądra lub moszny, przeważnie jednostronny, narastający w ciągu godzin lub dni;
  • obrzęk, zaczerwienienie i ocieplenie skóry moszny;
  • tkliwość przy dotyku, często najwyraźniejszą z tyłu jądra;
  • ból promieniujący do pachwiny lub podbrzusza;
  • pieczenie przy oddawaniu moczu, częstsze parcie albo wydzielinę z cewki;
  • gorączkę, dreszcze i osłabienie, gdy zakażenie jest nasilone.

W śwince na pierwszy plan wysuwa się bolesny obrzęk jądra, często z gorączką; u części chorych zajęte są oba jądra.

Postać przewlekła wygląda inaczej: to dyskomfort albo tępy ból w mosznie, który trwa lub wraca, czasem z pogrubiałym, tkliwym najądrzem, zwykle bez gorączki i dużego obrzęku. Nasila się po długim siedzeniu, wysiłku lub seksie. Podobne objawy daje wiele innych stanów, więc diagnostyka wymaga cierpliwości.

Groźnym powikłaniem jest ropień, czyli ograniczone nagromadzenie ropy. Rozwija się przy nasilonym zakażeniu albo gdy leczenie zaczęto późno lub nie działa. Zdradza go utrzymująca się gorączka, ból i obrzęk narastające mimo leczenia, wyczuwalne chełbotanie lub zaczerwienienie i napięcie skóry w jednym miejscu. Rozpoznanie potwierdza zwykle USG.

Zapalenie czy skręt jądra?

Skręt jądra może odciąć mu dopływ krwi i zagraża jego żywotności, a samodzielnie nie da się go odróżnić od zapalenia. Natychmiast jedź do szpitala, jeśli występuje:

  • nagły, bardzo silny ból jądra, zwłaszcza u nastolatka lub młodego mężczyzny;
  • ból z nudnościami lub wymiotami;
  • jądro ułożone wyżej niż zwykle albo nietypowo;
  • ból po urazie moszny;
  • wysoka gorączka, dreszcze, złe samopoczucie;
  • szybko narastający obrzęk lub zaczerwienienie moszny.

Typowe różnice wyglądają tak, choć objawy obu stanów często się nakładają:

Cecha Zapalenie najądrza i jądra Skręt jądra
Początek bólu zwykle stopniowy, w ciągu godzin lub dni zwykle nagły, często bardzo silny
Wiek każdy wiek dorosły najczęściej nastolatkowie i młodzi dorośli
Objawy towarzyszące często pieczenie przy mikcji, wydzielina, gorączka często nudności i wymioty
Ukrwienie w USG zwykle zwiększone zwykle zmniejszone lub brak przepływu
Leczenie zachowawcze, dobrane do przyczyny pilna operacja

Jakie badania zleca lekarz

Lekarz zapyta o początek i siłę bólu, objawy z dróg moczowych, życie seksualne, przebyte zabiegi, szczepienie przeciw śwince i leki, a potem zbada mosznę. Jak wygląda takie badanie, opisuje poradnik Badanie jąder u urologa: przebieg i przygotowanie. Dalej, zależnie od sytuacji:

  • badanie ogólne i posiew moczu;
  • testy w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową, najczęściej molekularne z pierwszej porcji moczu lub wymazu z cewki;
  • USG moszny z dopplerem, które pokazuje ukrwienie, obrzęk, płyn i ewentualny ropień oraz pomaga wykluczyć inne przyczyny;
  • badania krwi, np. markery stanu zapalnego, zwłaszcza przy gorączce;
  • badania ukierunkowane, gdy podejrzewa się świnkę lub gruźlicę.

Prawidłowe USG nie zawsze wyklucza skręt. Gdy podejrzenie jest realne, urolog może zdecydować o pilnej operacyjnej ocenie moszny.

Antybiotyk i co jeszcze pomaga

Przy podejrzeniu zakażenia bakteryjnego lekarz zaczyna antybiotyk od razu, jeszcze przed wynikami. Inny schemat stosuje się, gdy prawdopodobna jest choroba przenoszona drogą płciową, a inny przy zakażeniu z dróg moczowych; liczą się też wiek, choroby współistniejące, alergie i lokalna oporność bakterii. Po wynikach leczenie bywa korygowane. Jednego uniwersalnego leku na zapalenie jądra nie ma – rodzaj antybiotyku, dawkę i czas kuracji ustala lekarz. Lek trzeba brać do końca, nawet gdy ból szybko mija. Gdy przyczyną jest choroba przenoszona drogą płciową, badania i leczenie zwykle obejmują też partnerkę lub partnera.

Ulgę przynosi odpoczynek, uniesienie lub podtrzymanie moszny, chłodzenie oraz leki przeciwbólowe i przeciwzapalne dobrane do stanu zdrowia. Na wirusa świnki antybiotyki nie działają, więc leczy się wtedy objawy. Nasilone zakażenie, wysoka gorączka lub podejrzenie powikłań mogą wymagać pobytu w szpitalu.

Ropień leczy się antybiotykiem połączonym z odbarczeniem – drenażem lub zabiegiem; przy rozległym zniszczeniu tkanek, rzadko, rozważa się usunięcie jądra. W postaci przewlekłej najpierw szuka się przyczyn, które da się wyleczyć: utrzymującego się zakażenia, zaburzeń odpływu moczu, choroby układowej, działania leków. Jeśli nic takiego się nie znajdzie, leczenie skupia się na bólu i bywa wieloetapowe, a operację rozważa się rzadko, po starannej kwalifikacji. Dowodów na skuteczność poszczególnych metod w tej postaci jest niewiele.

Ile trwa powrót do zdrowia i co z płodnością

Przy dobrym leczeniu ból słabnie zwykle w ciągu kilku dni. Obrzęk i tkliwość najądrza potrafią utrzymywać się kilka tygodni, a niewielkie zgrubienie bywa wyczuwalne jeszcze dłużej. Jeśli po kilku dniach leczenia nie ma poprawy, trzeba wrócić do lekarza.

Możliwe powikłania to ropień, przejście w postać przewlekłą, nawroty i zanik jądra. Zakażenia dróg płciowych, w tym zapalenie najądrza, mogą też pogarszać parametry nasienia. U wielu mężczyzn płodność zostaje zachowana, a u konkretnej osoby trudno przewidzieć skutki; ryzyko wydaje się większe, gdy zajęte są oba jądra, na przykład przy śwince. Jeśli po przebytym zapaleniu pojawią się trudności z poczęciem, warto skonsultować się ze specjalistą – zakres jego pracy opisujemy w tekście Androlog: czym się zajmuje?.

Kod N45 na zwolnieniu lekarskim

W klasyfikacji ICD-10 zapalenie jądra i najądrza ma kod N45: N45.0 oznacza zapalenie z ropniem, a N45.9 – bez wzmianki o ropniu. Zapalenie jądra w przebiegu świnki ma osobny kod B26.0. Kod opisuje rozpoznanie postawione przez lekarza i nic nie mówi o ciężkości choroby.

Częste pytania

Czy zapalenie najądrza może minąć bez leczenia?

Postać bakteryjna zwykle wymaga antybiotyku. Czekanie zwiększa ryzyko ropnia, a bez badania nie da się wykluczyć skrętu jądra.

Czy to zawsze choroba przenoszona drogą płciową?

Nie. U młodszych mężczyzn to częsta przyczyna, ale zapalenie wywołują też bakterie z dróg moczowych, świnka i inne czynniki. Rozpoznanie nie musi więc oznaczać zdrady ani nowego kontaktu.

Kiedy można wrócić do seksu?

Zwykle po zakończeniu leczenia i ustąpieniu objawów, a jeśli przyczyną była choroba przenoszona drogą płciową – także dopiero po zakończeniu leczenia partnerki lub partnera.

Czy wpisy na forach mogą pomóc w wyborze leczenia?

Pokazują, że inni mieli podobne objawy, ale opisują pojedyncze przypadki, często bez potwierdzonego rozpoznania. Na ich podstawie nie da się dobrać antybiotyku.

Tekst ma charakter wyłącznie informacyjny – nagły, silny ból jądra wymaga natychmiastowej oceny lekarza.

Źródła